تاب‌آوری زنجیره ارزش خوراک دام، طیور و آبزیان ایران؛ از وابستگی نهاده‌ای تا مدیریت ریسک شبکه‌ای

Your browser doesn't support PDF viewing. Download the PDF instead.

icon glass متوسط زمان لازم برای مطالعه گزارش: 50 دقیقه
pdf download برای دانلود فایل با کیفیت اصلی کلیک کنید
QRCode

چکیده مدیریتی
تولید محصولات پروتئینی حیوانی در ایران از سال ۱۳۷۹ تا ۱۴۰۳ حدود 2.4 برابر شده و از ۸ به ۲۰ میلیون تن رسیده است. در این میان، گوشت مرغ 3.9 برابر، تخم‌مرغ و شیر هرکدام 2.3 برابر، گوشت قرمز 1.3 برابر و آبزی‌پروری 11 برابر شده است. اما تولید داخلی نهاده‌ها با این رشد همراه نبوده است: در همین دوره، تولید داخلی ذرت، دانه سویا و یونجه ثابت مانده یا کم شده و فقط تولید جو رشد کرده است. در نتیجه، این کسری با واردات پر شده است. واردات چهار قلم اصلی (ذرت، جو، دانه سویا و کنجاله سویا) از 3.4 به 19 میلیون تن و ارزش آن از حدود 0.57 به 7 میلیارد دلار رسیده است و خودکفایی ذرت از ۴۸ به ۹ درصد کاهش یافته است. به بیان دیگر، در سال ۱۳۷۹ هر تن محصول حیوانی به حدود 0.4 تن نهاده وارداتی نیاز داشت و این رقم اکنون به نزدیک یک تن رسیده است. پیامد این وابستگی آن است که هزینه تولید مرغ، تخم‌مرغ و شیر امروز بیش از گذشته به قیمت جهانی غلات، نرخ ارز و هزینه حمل وابسته است. افزون بر این، رشد تولید هم به دسترسی بهتر خانوارها نینجامیده است: از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ قدرت خرید یک روز حداقل دستمزد برای همه محصولات پروتئینی کاهش یافته و برای گوشت قرمز تقریباً نصف شده است.
فشار بر زنجیره از چند حلقه هم‌زمان وارد می‌شود. در حلقه منابع پایه، خشکسالی‌های ۱۳۸۷ و ۱۴۰۰ تولید جو و ذرت را یک‌سوم تا نصف کاهش داد و در خشکسالی ۱۴۰۰ نه واردات ذرت افزایش یافت و نه کمبود حدود دو میلیون تنی یونجه جایگزین وارداتی پیدا کرد. در حلقه ورود کالا، حدود ۸۸ درصد واردات ذرت، دانه سویا و کنجاله سویا در ده‌ماهه ۱۴۰۴ از بنادر خلیج فارس، عمدتاً بندر امام خمینی، وارد شده است. در مقابل، بنادر خزر و چابهار سالانه فقط حدود 1.8 میلیون تن جابه‌جا می‌کنند. در حلقه مالی، به گفته فدراسیون طیور، تخصیص ارز نهاده در ۱۴۰۴ بیش از یک سال تأخیر داشته و بخشی از تأمین مالی واردات بر دوش بنگاه‌ها افتاده است. در حلقه فناوری، واردات ثبت‌شده افزودنی‌هایی مانند متیونین، لیزین و مکمل‌های فسفات بین دو سوم تا نزدیک ۹۰ درصد نیاز همان دوره را پوشش داده است. در مقابل این حلقه‌ها، کارخانه‌های خوراک کمبود ظرفیت ندارند. ظرفیت اسمی آن‌ها (۲۷ تا ۳۲ میلیون تن) از کل نیاز خوراک کشور (حدود ۲۱ میلیون تن) بیشتر است، اما تنها حدود ۴۰ درصد آن به کار گرفته می‌شود.
زنجیره در این گزارش در هشت لایه بررسی شده است: منابع پایه، انرژی، نهاده، تولید خوراک، حمل و بندر و ذخیره، توزیع و تخصیص، مصرف‌کنندگان و تجارت و سیاست. تاب‌آوری هر یک از این لایه‌ها با سه پرسش سنجیده شده است: زنجیره تا چه حد شوک را تحمل می‌کند، با چه سرعتی منبع یا مسیر جایگزین پیدا می‌کند و پس از شوک چگونه بازمی‌گردد. پاسخ برای بیشتر لایه‌ها «ضعیف تا متوسط» است. ضعیف‌ترین نقاط، تمرکز مسیر ورود و تنگنای ارزی و مالی است. مهم‌ترین دارایی‌ها هم ظرفیت بلااستفاده کارخانه‌ها، توان بازگشت تولید جو در سال‌های پربارش و شبکه فعال واردکنندگان است. محاسبه سه سناریوی افق ۱۴۰۶ نشان می‌دهد اگر بخشی از جریان خلیج فارس مختل شود و مسیرهای جایگزین فقط بخشی از آن را جبران کنند، کسری خالص واردات نهاده از حدود ۱۱ درصد تا حدود ۶۶ درصد خواهد بود. هر ۱۰ درصد کاهش واردات تقریباً دو برابر کل تولید داخلی ذرت است. ذخیره ۹۰ روزه نیز حدود 4.7 میلیون تن نهاده و 1.7 میلیارد دلار سرمایه در گردش لازم دارد.
بسته سیاستی گزارش در سه افق تنظیم شده است. در کوتاه‌مدت، اولویت حفظ جریان تأمین، نقدینگی بنگاه‌ها، برق پایدار و پایش افزودنی‌هاست. در میان‌مدت، تنوع بنادر و کریدورها، افزایش بهره‌برداری از ظرفیت موجود کارخانه‌ها و ذخیره‌سازی در سطح جیره دنبال می‌شود. در بلندمدت، مدیریت ریسک در حکمرانی زنجیره نهادینه می‌شود و تولید داخلی نهاده متناسب با منابع آب توسعه می‌یابد. برای اتاق بازرگانی تهران برنامه‌ای دوازده‌ماهه با ده اقدام پیشنهاد شده است: داشبورد ماهانه، پیمایش بنگاه‌ها، بسته مالی با بانک‌ها، خرید گروهی افزودنی‌ها، آزمون مسیرهای جایگزین و چند اقدام دیگر. شرکای اجرایی و سنجه‌های موفقیت هر اقدام نیز مشخص شده است.


روجا کیان‌پور

نظرات کاربران

نظر خود را بنویسید

23744
ارسال پیام