توافق‌نامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا و حذف تعرفه ۸۷ درصدی کالاها، می‌تواند مسیر تجارت ایران را تحت تسهیل شرایط تجارت، تا حدود زیادی تغییر دهد. با این حال، یک پرسش بنیادین مطرح می‌شود: آیا صرفاً امضای این توافق برای جهش تجارت دوجانبه به سقف ۲۰ میلیارد دلار کافی است؟
این گزارش با بررسی شاخص تکامل‌پذیری تجاری میان کالاهای صادراتی ایران و کالاهای وارداتی پنج کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (در بازه زمانی پنج سال اخیر) و تحلیل پتانسیل‌های صادراتی این کشورها در افق ۲۰۳۰، پرده از ظرفیت‌های بالقوه و مکملی استراتژیک برمی‌دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که ایران در پلیمرها دارای مزیت است؛ و کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، غالباً با اختلالات در زنجیره تأمین جهانی روبرو هستند. پتانسیل‌های محقق‌نشده قابل توجه شامل فلزات گروه پلاتین در روسیه و اورانیوم در قزاقستان، طلای خام در ارمنستان و قرقیزستان و کود پتاس در بلاروس می‌شود. تحلیل روند شاخص تکامل‌پذیری تجاری (TCI) در بازه ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که همپوشانی ساختاری عرضه و تقاضا در روسیه و قزاقستان تا حدودی رو به بهبود، اما در ارمنستان رو به کاهش، و در بلاروس و قرقیزستان تحت تأثیر نوسانات ژئوپلیتیک و وابستگی به یک محصول است. همچنین، داده‌های پتانسیل صادراتی حاکی از آن است که کشورهای عضو اوراسیا، بیش از ۱۴۰ میلیارد دلار ظرفیت محقق‌نشده در فلزات پلاتین، اورانیوم، طلا و کودهای کشاورزی دارند. ایران نیز با ۱۱ میلیارد دلار پتانسیل محقق‌نشده به‌خصوص در پلیمرها، نیازمند ارتقای سطح فناوری در کالاهای صادراتی خود است. همچنین می‌توان این‌گونه استنباط کرد که علیرغم رشد ۲۰ درصدی صادرات ایران به اوراسیا (عبور از مرز 2 میلیارد دلار) در سال منتهی به اسفند ۱۴۰۴، وجود عواملی چون ترازهای تجاری متغیر و تغییرات ساختاری سبد کالایی، گذار از تجارت سنتی به همکاری‌های صنعتی را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.
بنابراین بررسی داده‌محور حاضر، نقشه‌ی راهی عملیاتی برای کشف امکان تجارت است؛ چرا که با تلفیق داده‌های کمی شاخص تکامل پذیری تجاری و ظرفیت‌های محقق‌نشده صادارت، درصدد ارائه داده‌هایی است که فرصت‌های بالقوه صادرات را ذیل تعاملات با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نشان دهد.

The Free Trade Agreement with the Eurasian Economic Union (EAEU), through the elimination of tariffs on 87 percent of traded goods, has the potential to significantly reshape Iran’s trade landscape by facilitating commercial exchange. However, a fundamental question remains: is the signing of this agreement alone sufficient to propel bilateral trade toward the projected ceiling of USD 20 billion?
By examining the Trade Complementarity Index (TCI) between Iran’s export basket and the import structures of the five EAEU member states over the past five years, and by analyzing the export potential of these countries through the 2030 horizon, this report uncovers substantial latent capacities and strategic complementarities. The findings indicate that Iran possesses a comparative advantage in polymers, while EAEU member states are frequently confronted with disruptions in global supply chains. Significant unrealized export potential exists in platinum-group metals in Russia and uranium in Kazakhstan, crude gold in Armenia and Kyrgyzstan, and potash fertilizers in Belarus. Analysis of TCI trends over the 2021–2025 period suggests that the structural alignment between supply and demand has shown moderate improvement in Russia and Kazakhstan, has declined in Armenia, and remains vulnerable in Belarus and Kyrgyzstan due to geopolitical volatility and dependence on a narrow range of products. Export potential data further reveal that EAEU member states collectively possess more than USD 140 billion in unrealized export capacity in platinum-group metals, uranium, gold, and agricultural fertilizers. Iran, meanwhile, has approximately USD 11 billion in unrealized export potential, particularly in polymers, highlighting the need to upgrade the technological content of its export products. It can also be inferred that despite a 20 percent increase in Iran’s exports to the EAEU—surpassing USD 2 billion in the Iranian year ending March 2026—factors such as fluctuating trade balances and structural changes in trade composition make the transition from traditional trade relations to industrial cooperation increasingly unavoidable.
Accordingly, this data-driven assessment provides an operational roadmap for identifying trade opportunities. By integrating quantitative evidence from the Trade Complementarity Index with unrealized export potential data, it seeks to present a framework for understanding and capturing prospective export opportunities within the context of Iran’s economic engagement with the Eurasian Economic Union.