نرخ ارز در ایران همواره یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تصمیم‌گیری فعالان اقتصادی بوده و نوسان‌های آن پیامدهایی برای تولید، تجارت و سرمایه‌گذاری داشته است. تغییرات نرخ ارز بر هزینه‌های تولید اثر می‌گذارد و مسیر صادرات و واردات را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
این گزارش با تمرکز بر تحولات اخیر بازار ارز ایران به بررسی عوامل و روندهایی می‌پردازد که منجر به جهش نرخ ارز در سال ۱۴۰۴ شده‌اند. برای این منظور تحولات بازار ارز مرور شده و نقش متغیرهایی مانند قدرت خرید صادراتی، رابطه مبادله درآمدی، تراز تجاری غیرنفتی و جریان‌های ارزی در شکل‌گیری شرایط کنونی بازار ارز مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین ساختار نظام ارزی کشور، پیامدهای چندنرخی بودن ارز و تجربه سیاست‌های تثبیت نرخ اسمی ارز در سال‌های گذشته تحلیل شده‌اند. نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد که سیاست تثبیت دستوری نرخ اسمی ارز در مهار تورم موفق نبوده و زمینه‌ساز ایجاد رانت، شکل‌گیری صف‌های طولانی تخصیص ارز و رسوب کالا در گمرک شده است.
بر اساس یافته‌های این گزارش، پیشنهاد می‌شود سیاست ارزی کشور از رویکرد تثبیت دستوری نرخ اسمی فاصله گرفته و به سمت مدیریت نرخ حقیقی ارز حرکت کند. همچنین طراحی و اجرای ابزارهایی مانند «اوراق مهلت ارزی»می‌تواند به افزایش کارایی بازار ارز کمک کند. این اوراق امکان معامله بین تجار را فراهم کرده و به صادرکنندگانی که ارز حاصل از صادرات را زودتر از موعد بازمی‌گردانند، اجازه می‌دهد مهلت خود را در بازاری رقابتی به سایر فعالان اقتصادی واگذار کنند. همچنین توصیه می‌شود بازار خرید و فروش کوتاژ صادراتی به رسمیت شناخته شود تا فرآیندهای مرتبط با پیمان‌سپاری ارزی با هدف تسهیل صادرات غیرنفتی و افزایش شفافیت در بازار ارز، بهبود یابد.

The exchange rate in Iran has consistently been one of the most important indicators guiding economic decision making, and its fluctuations have had significant implications for production, trade, and investment. Changes in the exchange rate affect production costs and also influence the direction and volume of exports and imports.
This report focuses on recent developments in Iran’s foreign exchange market, examining the factors and trends that led to the surge in the exchange rate in 2025 (1404). To this end, the report reviews developments in the foreign exchange market and analyzes the role of variables such as export purchasing power, income-based terms of trade, the non-oil trade balance, and foreign exchange flows in shaping current market conditions. It also assesses the structure of the exchange rate regime, the consequences of a multiple exchange rate system, and past experiences with nominal exchange rate stabilization policies. The findings indicate that administrative stabilization of the nominal exchange rate has failed to contain inflation and has instead contributed to rent-seeking, long queues for foreign exchange allocation, and the accumulation of goods at customs.
Based on these findings, the report recommends that exchange rate policy move away from administrative nominal rate fixation and shift toward managing the real exchange rate. It also suggests the design and implementation of instruments such as “FX maturity instruments”, which could enhance the efficiency of the foreign exchange market. These instruments would allow trading among merchants and enable exporters who repatriate their export proceeds ahead of schedule to transfer their remaining time entitlement, through a competitive market, to other economic actors. In addition, the report recommends formal recognition of the export clearance (customs declaration) trading market, in order to improve foreign exchange repatriation mechanisms, facilitate non-oil exports, and enhance transparency in the foreign exchange market.